ระเบียบการแต่งกายนักศึกษาไทย มีที่มายังไง — ประวัติกว่า 130 ปี

ระเบียบเครื่องแบบนักศึกษาไทยที่ใช้ทุกวันนี้ ไม่ใช่กฎที่มาในชั่วข้ามคืน — เป็นการสะสมและปรับมาเป็นเวลากว่า 130 ปี ตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 ถึงปัจจุบัน บทความนี้รวมประวัติย่อให้เห็นภาพรวมว่าระเบียบที่มีนี้มีที่มาจากไหน

ระบบการศึกษาแผนใหม่แบบตะวันตกเกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 5 (พ.ศ. 2411-2453) เป็นยุคปฏิรูปประเทศให้ทัดเทียมกับนานาประเทศ การจัดเครื่องแบบนักเรียนเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างระเบียบและมาตรฐานในระบบการศึกษา

ในปี 2459 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงโปรดเกล้าฯ ประดิษฐานโรงเรียนข้าราชการพลเรือนฯ ขึ้นเป็นจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย — นิสิตได้รับเครื่องแบบพระราชทาน เป็นต้นแบบของเครื่องแบบนิสิตไทยที่ส่งต่อมาถึงปัจจุบัน

พระราชกฤษฎีกากำหนดเครื่องแบบนิสิตจุฬาลงกรณมหาวิทยาลัย พ.ศ. 2499 เป็นกฎหมายฉบับแรกที่กำหนดเครื่องแบบนิสิตในระดับมหาวิทยาลัยอย่างเป็นทางการ — กำหนดทั้งสีของเสื้อ ทรงของกางเกง/กระโปรง ขนาดของกระดุม และตำแหน่งของเข็มกลัด ฯลฯ

หลังจากจุฬาฯ มหาวิทยาลัยอื่นในไทยทยอยกำหนดเครื่องแบบของตัวเองโดยใช้พื้นฐานคล้ายกัน — เสื้อขาว + กางเกงดำ/กระโปรงดำ + เครื่องหมายเฉพาะของมหาวิทยาลัย — แต่ละแห่งมีเอกลักษณ์เฉพาะ เช่น เนคไทประจำสี กระดุมตรา และเข็มกลัด

ในรอบ 20 ปีที่ผ่านมา ระเบียบเครื่องแต่งกายมีการปรับเพื่อตอบรับสังคมที่เปลี่ยน — เช่น มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒออกข้อบังคับฉบับ 2 พ.ศ. 2564 อนุญาตให้นิสิตที่มีอัตลักษณ์ทางเพศหรือวิถีทางเพศไม่ตรงกับเพศกำเนิด แต่งกายตามอัตลักษณ์ของตนได้ — สะท้อนความเปลี่ยนแปลงของสังคม

มหาวิทยาลัยหลายแห่งเริ่มปรับให้ระเบียบยืดหยุ่นมากขึ้นโดยไม่ละทิ้งหลักการเดิม — เช่น อนุญาตชุดสุภาพแทนเครื่องแบบสำหรับบัณฑิตศึกษา หรือนักศึกษาภาคค่ำ — แต่เครื่องแบบในระดับปริญญาตรีภาคปกติยังคงเป็นมาตรฐานหลักที่ไม่น่ามีการเปลี่ยนแปลงในระยะใกล้